मूर्तिकार बाबी बांदेकर

काही माणसं आपल्या आयुष्यात येतात आणि नकळत आपल्या मनाचा एक भाग होऊन जातात. काळ पुढे जातो, माणसं दूर जातात, पण त्यांची आठवण मात्र मनात तितकीच जिवंत राहते. माझ्यासाठी बाबी बांदेकर म्हणजे ‘दादा’ आणि त्यांच्या अर्धांगिनी रजनीगंधा म्हणजे ‘आई’. आज हे दोघेही आपल्यात नाहीत, ही जाणीव मनाला हळवी करून जाते; पण त्यांच्या आठवणींना उजाळा दिला की मनात दुःखाबरोबरच एक विलक्षण समाधान आणि अभिमानही दाटून येतो.

दादा म्हणजे माझ्यासाठी केवळ एक प्रसिद्ध मूर्तिकार नव्हते. ते एक प्रेमळ, साधे, मनमिळावू आणि कलेशी प्रामाणिक असलेले व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांच्या हातात माती आली की ती केवळ माती राहत नसे. त्या मातीला आकार देताना त्यांची कल्पनाशक्ती, श्रद्धा, अनुभव आणि मन त्यात मिसळत असे. गणेशमूर्ती घडवणं हा त्यांच्यासाठी केवळ व्यवसाय नव्हता; ती त्यांची साधना होती, त्यांची उपासना होती.

त्यांच्या कलेत मला नेहमी एक विशेष गोष्ट जाणवायची—कलेचा मोठेपणा होता, पण कलाकाराचा गर्व नव्हता. त्यांच्या कलेला पारितोषिकं मिळाली, सन्मान मिळाले, त्यांच्या प्रतिभेची दखल घेतली गेली; पण या यशाने दादांच्या पायाखालची जमीन कधीच सरकली नाही. पुरस्कारांनी त्यांची ओळख मोठी केली, पण त्यांच्या मनातला साधेपणा तसाच राहिला. कितीही उंची गाठली तरी मुळांशी जोडलेलं राहणं हीच त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची खरी ओळख होती.

दादांची खरी उंची त्यांच्या पुरस्कारांमध्ये नव्हती; ती त्यांच्या साधेपणात होती.

मला नेहमी वाटतं, कलाकाराची कला सगळ्यांना दिसते; पण त्या कलेमागची माणसं आणि त्याग फार कमी लोकांना दिसतात. दादांच्या आयुष्यात ही भूमिका निभावणारी व्यक्ती म्हणजे आई—रजनीगंधा.

आई दादांच्या आयुष्याची अशीच एक शांत सावली होती. दादा कलेत रमले, मातीशी संवाद साधत राहिले, मूर्ती घडवत राहिले; आणि आईनेही मातीशी संवाद साधत, संसार, घर, मुलं आणि असंख्य जबाबदाऱ्या सांभाळत त्यांच्या या कलाप्रवासाला आधार दिला. तिचं योगदान कदाचित कुठल्याही पारितोषिकात लिहिलं गेलं नसेल, पण दादांच्या प्रत्येक यशामागे तिच्या सहजीवनाचा वाटा होता.

म्हणून दादांची कहाणी मला कधीच एकट्या कलाकाराची वाटत नाही. ती दादा आणि आईच्या सहजीवनाची कहाणी आहे. एकाने माती घडवली; दुसरीने संसार घडवला. एकाने मूर्तींना आकार दिला; दुसरीने त्या कलेला जगण्याची जागा दिली.

आणि या सुंदर सहजीवनातून उमललेली पाच फुलं म्हणजे त्यांच्या पाच मुली—त्यांची पंचरत्नं.

प्रतिभा, विमल, मनीषा, हेमा आणि तृप्ती

पाचही मुली उच्चशिक्षित आहेत. प्रत्येक जणीने स्वतःच्या आयुष्याची, स्वतःच्या संसाराची स्वतंत्र वाट निवडली आहे. विवाहानंतर स्वतःचं घर, कुटुंब आणि मुलांच्या जबाबदाऱ्या त्या समर्थपणे पार पाडत आहेत. पण या सगळ्या जबाबदाऱ्यांमध्ये त्यांनी बाबांनी दिलेला मूर्तिकलेचा वारसा कधीही मागे पडू दिला नाही.

ही गोष्ट माझ्या मनाला विशेष स्पर्शून जाते.

कारण वारसा मिळणं वेगळं आणि तो जपणं वेगळं. दादांनी त्यांना केवळ कला दिली नाही; त्यांनी कलेशी नातं कसं ठेवायचं, मेहनत कशी करायची आणि आपल्या मुळांना विसरायचं नाही, हे शिकवलं. त्या संस्कारांना पंचरत्नांनी आपल्या आयुष्यात जागा दिली आणि आज त्या आपल्या वडिलांचा कलावारसा समर्थपणे पुढे नेत आहेत.

दादांचे हात आज थांबले आहेत. आईची मायेची सावलीही आता प्रत्यक्ष अनुभवता येत नाही. पण त्यांच्या पंचरत्नांच्या हातून दादांची कला पुढे चालली आहे. त्यांच्या कामात दादांच्या हातांचा स्पर्श, आईच्या संस्कारांची ऊब आणि एका संपूर्ण कुटुंबाच्या परंपरेचा सुगंध जाणवतो.

माझ्या दृष्टीने दादांची हीच सर्वांत मोठी कमाई आहे.

पारितोषिकं त्यांच्या कलेला मिळाली; पण पंचरत्नं त्यांच्या संस्कारांना मिळालेलं सर्वांत मोठं पारितोषिक आहे.

आज मागे वळून पाहताना मला दादांचा संपूर्ण प्रवास एका सुंदर वर्तुळासारखा वाटतो. एका साध्या मातीपासून सुरू झालेला प्रवास मूर्तींपर्यंत पोहोचला; मूर्तींपासून सन्मानांपर्यंत पोहोचला; आणि सन्मानांपलीकडे जाऊन तो आता त्यांच्या मुलींच्या रूपाने पुढच्या पिढीकडे पोहोचत आहे.

दादा गेले, पण दादांची कला गेली नाही. आई गेली, पण आईची माया हरवली नाही. त्यांनी घडवलेली माणसं आणि दिलेले संस्कार आजही जिवंत आहेत.

म्हणूनच दादांची आठवण आली की मनात केवळ दुःख येत नाही. उलट एक अभिमानाची भावना मनात दाटून येते—मी अशा एका माणसाला ‘दादा’ म्हणू शकलो आणि त्यांच्या अर्धांगिनीला ‘आई’ म्हणून अनुभवू शकलो, हे माझं भाग्य आहे.

आज दादांसाठी माझ्या मनात एकच शब्द आहे—कलातपस्वी. आणि आईसाठी—त्यांच्या तपस्येची शांत, प्रेमळ सावली. तर पंचरत्नांसाठी—त्या तपस्येची पुढची उजळलेली पिढी.

दादांनी मातीला आकार दिला; आईने त्या कलेला घर दिलं; आणि पंचरत्नांनी त्या कलेला पुढचा प्रवास दिला. यापेक्षा सुंदर वारसा आणखी कोणता असू शकतो?

दादा, तुमचे हात आता मातीला स्पर्श करत नाहीत; पण तुमच्या हातांनी घडवलेली कला आजही बोलते आहे. आई, तुझ्या मायेची सावली आता दिसत नाही; पण तुझ्या संस्कारांची ऊब अजून जाणवते आहे. आणि तुमची पंचरत्नं तुमची कला पुढे नेत आहेत—हीच तुमच्या दोघांच्या आयुष्याला मिळालेली सर्वांत सुंदर आदरांजली आहे.

दादा आणि आई—माझा मनःपूर्वक नमस्कार.