पंचरत्न कन्या

मूर्तिकार बाबी बांदेकरांची ज्येष्ठ कन्या प्रतिभा म्हणजे कार्यशाळेतील मोठी ताई. मात्र तिचे मोठेपण केवळ ज्येष्ठ असल्यामुळे नाही; तर दादा सांगतील ती जबाबदारी कोणतीही असो, ती स्वीकारून पूर्णत्वास नेण्याच्या वृत्तीमुळे आहे.

कार्यशाळेत मोठ्या आणि छोट्या अशा विविध आकारांच्या गणपतींची कामे व्यवस्थित करून घेण्याची महत्त्वाची जबाबदारी ती समर्थपणे सांभाळते. एका बाजूला मोठ्या मूर्तींच्या कामाची घडी, तर दुसऱ्या बाजूला छोट्या मूर्तींच्या कामातील बारकावे—या दोन्हींचा योग्य समन्वय साधत काम वेळेत पूर्ण करून घेणे, ही तिची विशेष हातोटी.

याचबरोबर आखणी—विशेषतः गणरायाच्या डोळ्यांची रेखाटणी— हा तिच्या कलेतील अत्यंत सुंदर आणि वैशिष्ट्यपूर्ण भाग. दादांच्या मार्गदर्शनाखाली तिने ही शैली आत्मसात केली. गणरायाच्या डोळ्यांत केवळ आकार नसतो; त्यात भाव असतो, प्रसन्नता असते, भक्ताकडे पाहणारी करुण दृष्टी असते आणि त्या मूर्तीला जिवंतपणा देणारे चैतन्य असते. हे चैतन्य रेषांमधून साकारण्याची कला प्रतिभाने दादांकडून शिकली.

दादांच्या हातातील शैलीचा वारसा जपताना तिने स्वतःच्या हातातील सफाईही विकसित केली. त्यामुळे तिच्या हातून होणारी आखणी ही दादांच्या संस्कारांची आणि तिच्या स्वतःच्या साधनेची सुंदर सांगड आहे.

कार्यशाळेत मनीषा ताई म्हणजे रंग आणि सजावटीच्या कामातील एक महत्त्वाचा हात. गणपतीच्या रंगकामात तिचा मनापासून सहभाग असतो. मूर्तीचे रूप अधिक खुलून दिसावे, तिच्या व्यक्तिमत्त्वाला अनुरूप रंगांची सांगड साधावी आणि प्रत्येक भागाला योग्य उठाव मिळावा, यासाठी ती बारकाईने काम करते.

गणरायाचे सुंदर कापडकाम हीदेखील तिच्या कामाची एक विशेष बाजू. मूर्तीला वस्त्र परिधान करताना केवळ कापड लावणे पुरेसे नसते; त्यातून गणरायाचे सौंदर्य, देखणेपणा आणि राजस व्यक्तिमत्त्व खुलून दिसले पाहिजे. या सौंदर्यदृष्टीने ती कापडकामाला आकार देते.

रंगकाम आणि कापडकामासोबतच कार्यशाळेतील विविध व्यवस्थापनाच्या जबाबदाऱ्याही ती तितक्याच सहजतेने पार पाडते. कलेचा स्पर्श आणि व्यवस्थापनाची शिस्त यांचा सुंदर समतोल तिच्या कामातून दिसून येतो.

तृप्ती ताई ही कार्यशाळेतील रंगकाम, कापडकाम आणि व्यवस्थापनाची जबाबदारी आत्मीयतेने सांभाळणारी आणखी एक महत्त्वाची कडी.

गणपतीच्या रंगकामात मनापासून सहभागी होताना मूर्तीच्या सौंदर्यात भर पडावी, तिच्या प्रत्येक भागाला योग्य उठाव मिळावा आणि अंतिम रूप अधिक प्रसन्न दिसावे, यासाठी ती काळजीपूर्वक काम करते.

गणरायाचे सुंदर कापडकाम आणि सजावट करताना तिच्या हातातील सौंदर्यदृष्टी जाणवते. मूर्तीला वस्त्र, अलंकार आणि सजावटीच्या माध्यमातून एक पूर्णत्व प्राप्त करून देण्याच्या प्रक्रियेत तिचा महत्त्वाचा सहभाग असतो.

यासोबतच कार्यशाळेतील व्यवस्थापनाच्या विविध जबाबदाऱ्याही ती सहजतेने पार पाडते. आवश्यक तेथे मदतीचा हात देणे, कामाची गती कायम ठेवणे आणि सोपविलेले काम वेळेत पूर्ण करणे—या साऱ्या बाबींमध्ये तिची भूमिका महत्त्वाची ठरते.